The website of the Kurdish language                       Youtube                              www.yageyziman.com

 

ئامادەکردنی: دیاکۆ هاشمی

بڵاوکردنەوە/ نووژەنکردنەوە: 2016-01-20

ڕێنووسی زمانی کوردی

Kurdish orthography

 

تێبینی:
ئەم ڕێنووسە بەپێی بنەماکانی "ئەکادیمیای کوردی" و زمانەوانانی پسپۆڕی کورد ئامادە کراوە. هەروەها لە سایتی "زانستپەروەرانی کورد" و بەرنامەی "فێرگەی زمانی کوردی"ش کەڵک لەم ڕێنووسە وەرگیراوە. لێرەش بابەتی تر لەسەر ڕێنووس دەست دەکەوێت: ڕێنووسی زمانی کوردی.

 ناوه‌ڕۆک:

پێشه‌کی
تەختەکلیلی کوردی

به‌شی یه‌که‌م: بنەماکان
ئه‌لفبێ
بزوێنه‌کان
بزرۆکه‌
ئه‌لفبێی لاتینی
پیته‌یارمه‌تیده‌ر‌
بزوێن و نه‌بزوێن

به‌شی دووه‌م:  پیته‌ئاڵۆزه‌کان
هه‌مزه (ئـ)‌
قرتاندنی (ئـ)
کێشه‌ی بزوێنی (وو)
کێشه‌ی بزوێنی (ه‌)
کێشه‌ی (
یە)
کێشەی (ی)
کێشه‌ی بزوێنی
درێژی (یی î)
کێشه‌ی (ی)ی پێوه‌ندی
کێشه‌ی (ی)ی سێیه‌م که‌سی تاک
کێشه‌ی پیتی (ڕ)

به‌شی سێیه‌م: کێشه‌ جۆربه‌جۆره‌کان
پێشگره‌کان
پێشگر و جێناوی لکاو
فرمانی لێکدراو
(و)ی پێوه‌ندی
وشه‌ی لێکدراو
(ت)ی فرمان
وشه‌ی بیانی
ئامرازی (تر) و وشەی (تر)
پاشگر و فرمانی (دا)
کێشه‌ی (له‌)
پریپۆزیشن

به‌شی چواره‌م: به‌راوردکاری
(بێ) یان (به‌بێ)
ئامرازی بێ، تێ ، لێ
ئاوه‌ڵکار
(ک) یان (ك)؟
کێشەی تێکەڵکردنی هـ و ه
نووسینی هـ


ڕاسپاردن

 

بەشی یەکەم: بنەماکان

پێشه‌کی

"ڕێنووس" (عربی: القواعد الکتابة. فارسی: رسم الخط، املاء، دبیره. ئینگلیزی: orthography)، به‌پێی یاسا و ڕێسای زمانه‌وانی، فێرمان ده‌کات که‌ وشه‌یه‌ک به‌ چه‌ند شێوه‌ی جۆربه‌جۆر نه‌نووسین. ئاخۆ ڕاستترین وشه‌ له‌م پۆلانه‌ی خوارەوەدا کامانه‌ن؟:

 

·        (کار تێ کردن، کار تێکردن، کارتێکردن). (کاری تێ کرد، کاری تێکرد، کاریتێکرد).

·        (ده‌ست لێدان، ده‌ست لێ دان، ده‌ستلێدان). (ده‌ستی لێ دا، ده‌ستی لێدا، ده‌ستیلێدا).

·        (نان کردن، نانکردن). (نانی کرد، نانیکرد).

·        (ماڵ وێران کردن، ماڵوێران کردن، ماڵوێرانکردن، ماڵ وێرانکردن).

·        (نیه‌، نی یه‌، نی‌یه‌، نییه‌).

 

له‌م وتاره‌دا، هه‌وڵ ده‌درێت به‌گوێره‌ی بڕیاره‌کانی "ئەکادیمیای کوردی" و، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی زانستی کۆمپیوته‌ر و، به‌ به‌راوردکاری له‌گه‌ڵ زمانه‌ زیندووه‌ ئه‌ورووپییه‌کاندا، کۆمه‌ڵێ یاسا و ڕێسا ڕوون کرێنه‌وه، تا له‌ ڕێنووسێکی بێهه‌ڵه‌ نزیکتر بینه‌وه‌.

لەم ڤیدیۆیەدا دەتوانن سەردێڕی پتر لە ٤٠ هەڵەی ڕێنووسی چاو لێ بکەن.

 

تەختەکلیلی کوردی
بۆ ئەوەی لە کۆمپیوتەرەکەتاندا بتوانن بە کوردی بنووسن دەبێت بە تەختەکلیلی کوردی بنووسن. ئەگەر ویندۆزی 8 بۆ سەرەوەتان هەیە ئەوە تەختەکلیلی کوردیی تێدایە و دەبێت چالاکی بکەن. ئەگینا دەتوانن لێرەوە تەختەکلیلی کوردی دابگرن:

داگرتنی تەختەکلیلی کوردی

 ئه‌لفبێ

ژماره‌ی پیته‌کانی ئه‌لفبێی کوردی (٣٤) دانه‌ن و بریتین له‌:

 ئـ ـ ا ـ ب ـ پ ـ ت ـ ج ـ چ ـ ح ـ خ ـ د ـ ر ـ ڕ ـ ز ـ ژ ـ س ـ ش ـ ع ـ غ ـ ف ـ ڤ ـ ق ـ ک ـ گ ـ ل ـ ڵ ـ م ـ ن ـ هـ ـ ە ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ی ـ ێ.

ئەلفبێی زمانی کوردی بە ڤیدیۆ

 

 بزوێنه‌کان

بزوێن به‌و ده‌نگانه‌ ده‌وترێن که‌ له‌ کاتی بێژه‌ (تلفظ)یاندا، ده‌م و زار تۆزێ زیاتر ده‌کرێنه‌وه‌ و زیاتر ده‌کێشرێن. بزوێنه‌کان جووڵه‌ و بزواندن ده‌خه‌نه‌ ناو وشه‌وه‌.

 بزوێنه‌کان له‌ڕاستیدا (٨) ده‌نگن، به‌ڵام به‌ ئه‌لفبێی ناوەندی (لە عه‌ره‌بی وەرگیراو) ته‌نها (٧) ده‌نگیان نیگار و پیتیان بۆ دانراوه‌ و ده‌نووسرێن و بریتین له‌:

(ا ـ ە ـ و ـ ۆ ـ وو‌ ـ ی ـ ێ).

 یاسا: (لە هەر وشەیەکی کوردیدا لانی کەم یەک بزوێن به‌کار دەهێنرێت)‌:

 (ناو naw) ـ (کورد  Kurd) ـ (کۆمار  komar) ـ (سوور  sûr) ـ (بەرد  berd) ـ (کوردی kurdî) ـ (سێ sê) ـ (زانستپەروەران zanistperwer).

 بزرۆکه‌ (i)

هەندێک وشه‌ی کوردی هه‌ن که‌ له‌ ڕواڵه‌تدا بزوێنیان تێدا نابینرێت، نموونە: (بردن، من، ژن، چل، مردن، بزن، خستن)، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ده‌نگی بزوێنیان تێدایه‌. ئه‌و بزوێنه‌ له‌ ئه‌لفبێی کوردیی لاتینیدا به‌ پیتی (i) دیاری کراوه‌، به‌ڵام له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا هیچ پیتێکی بۆ دانه‌نراوه‌، لەم ئەلفبێیەدا دیار نییه‌ و بزر بووه‌، بۆیه‌ ناوی نراوه‌: (بزرۆکه‌). ئەگینا لەڕاستیدا بزوێنی فرەکورتە، نموونه‌:

 (بردن birdin)، (من min)، (ژن jin)، (چل çil)، (مردن mirdin)، (بزن bizin) و (خستن xistin).

 وشه‌ی "مشک" له‌ ناوچه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی کوردستاندا به‌ دوو شێوازی (mişk) و (mişik) بێژه‌ ده‌کرێت، به‌ڵام له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا هه‌ر به‌ یه‌ک شێواز ده‌نووسرێت: "مشک".

 که‌وا بێت (٨)ه‌مین ده‌نگی بزوێنی کوردی به‌ ئه‌لفبێی ناوەندی نانووسرێت و، "بزرۆکه‌"یه‌. (i).

لەم ڤیدیۆیەدا دەتوانن چاو لە ئەلفبێی کوردی بکەن:

ئەلفبێی کوردی

 

ئه‌لفبێی کوردی به‌ لاتینی

لاتان سه‌یر نەبێت ئه‌گه‌ر بڵێین بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌لفبێی کوردی که‌ به‌ پیتی عه‌ره‌بی دەنووسرێت، باشتر تێ بگه‌ن، زۆر گرنگه‌ ئه‌لفبێی کوردیی لاتینی بناسن. ئه‌م ئه‌لفبێیه‌ بریتییه‌ له‌:

 A - B - C - Ç - D - E - Ê - F - G - H - I - Î - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - Ş - T - U - Û - V - W - X - Y - Z.

  بزوێنه‌کانی بریتین له‌ (٨) ده‌نگ و هه‌ر هه‌شته‌که‌یان ده‌نووسرێنه‌وه‌:

(A - E - Ê - I - Î - O - U - Û).

 پاشکۆ: له‌ ناوه‌ڕاست و کۆتاییی وشه‌دا: (ڕ = rr) و (ڵ = ll).

 (په‌ڕۆ = perro)، (که‌ڕ = kerr) یان (که‌ڵک = kellk)، (ساڵ = sall).

 پێویست ناکات له‌ سه‌ره‌تای وشەدا‌ به‌ ئه‌لفبێی لاتینی، بۆ نووسینی (ڕ) که‌ڵک له (rr) وه‌رگرین، چونکوو زۆر ناشیرین دێته‌ پێش چاو، بۆیه‌ هه‌ر (r) به‌سه‌. وه‌کوو: (ڕاز = raz)، (ڕێگا =rêga)، (ڕۆژ = roj). به‌ڵام زۆر گرنگه‌ له‌ سۆرانیدا هه‌موو پیتێکی سه‌ره‌تای وشه‌ که‌ به‌ (ر) ده‌ست پێ ده‌کات به‌ (ڕ) بنووسرێن. نموونه‌: ڕێز، ڕه‌ش، ڕزگار.

بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەلفبێی کوردی لاتینی تکایە چاو لەم ڤیدیۆیە بکەن: ئەلفبێی کوردی لاتینی.

 

پیته‌یارمه‌تیده‌ر

یاسا: (له‌ زمانی کوردیدا دوو بزوێن به‌دوای یه‌کتردا نانووسرێن):

   بۆ نموونه‌، (یار) به‌ لاتینی وا نانووسرێت: (îar) یان (iar).

   هه‌روه‌ها (وان‌) وا نانووسرێت: (uan) یان (ûan) یان (oan).

 بۆ ئه‌وه‌ی دوو بزوێنه‌که‌ به‌دوای یه‌کتردا نه‌نووسین، که‌ڵک له‌ پیتێکی نه‌بزوێن وه‌رده‌گرین که‌ یارمه‌تی ده‌دات دوو بزوێن پێکه‌وه‌ نه‌نووسرێن. به‌و پیتانه‌ ده‌وترێن: "پیته‌یارمه‌تیده‌ر"، که‌ بریتین له‌ (ی y) و (و w)‌. به‌مجۆره‌ نموونه‌کانی سه‌ره‌وه‌ ئاوا ده‌نووسرێن:

   (یار yar).

   (وان Wan).

 (پیته‌یارمه‌تیده‌ر)‌ له‌ ئه‌لفبێی لاتینیدا به پیتی (y) و (w) دیاری کراون. له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا (ی) و (و)یان بۆ به‌کار ده‌چێت: (ی y)، (و w)، هه‌ر چه‌ند بۆ بزوێنه‌کانی (î) و (u)ش به‌کار ده‌چن.

  هه‌م بزوێن و هه‌م نه‌بزوێن

له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا پیتێکی تایبه‌ت نییه‌ که‌‌ "پیته‌یارمه‌تیده‌ر"ه‌کانی (y) و (w)یان پێ بنووسرێته‌وه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ هه‌ر که‌ڵک له‌ پیته‌کانی (ی) و (و) وەردەگیرێت که‌ بۆ بزوێنه‌کانی (î) و (u)ش به‌کار ده‌چن، واته‌ (ی) و (و) هه‌م بزوێنن و هه‌میش نه‌بزوێن:

 (ی y)، (و w)، (ی î)، (و u).

 بزوێن: (ی î)، (سلێمانی Silêmanî). (تیر =tîr).

نه‌بزوێن: (ی y)، (که‌ی key). (به‌یت = beyt).

 بزوێن: (و u)، (کول kul).

نه‌بزوێن: (و w)، (خه‌وتن xewtin).

 جیاکردنەوەی بزوێن و نه‌بزوێن له‌ ئه‌لفبێی لاتینیدا زۆر ئاسانه،‌ چونکە هه‌ر ده‌نگێک پیتی تایبه‌تمه‌ندی خۆی بۆ دانراوه‌. له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا لەبەر ئەوەی کە پیتەکانی بزوێن و نه‌بزوێن جیا نه‌کراونه‌ته‌وه‌، تۆزێک زه‌حمه‌ته‌ لێک جیا بکرێنەوە، به‌ڵام ئه‌گه‌ر پێش یان پاش ئه‌وان پیتێکی بزوێن هه‌بێت ئه‌وه‌ ئه‌وان ده‌بنه‌ نه‌بزوێن: (شایان şayan)، (مه‌ی mey (یانە yane)، (که‌وان kewan)، (شه‌و şew)، (ورد wird).

 

به‌شی دووه‌م:  پیته‌ئاڵۆزه‌کان

هه‌مزه‌ (ئـ)

هه‌مزه،‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بی و فارسیدا، له‌ چه‌ند شوێنێکی جۆربەجۆردا به‌کار ده‌چێت، وه‌کوو: (أ ٌإ لأ  لإ ؤ ء ئـ)، به‌ڵام له‌ زمانی کوردیدا ته‌نیا شێوازی (ئـ) به‌کار دەهێنرێت، ئه‌ویش به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی نەهێڵێت دوو بزوێن به‌دوای یەکتردا بنووسرێن.

   هەندێک له‌ زمانزانان هه‌مزه‌ به‌ بزوێن داده‌نێن و، لای هه‌ندێکیش به‌ نه‌بزوێن ده‌ناسرێت، به‌ڵام له‌ڕاستیدا کورد، هه‌مزه‌ی به‌ شێوازی (ئـ) به‌کار هێناوە و بڕیاری داوە وه‌کوو (نه‌بزوێن)ێک چاوی لێ بکات، بۆ ئه‌وه‌ی نەهێڵێت دوو بزوێن به‌دوای یەکتردا بێن، یان هەندێک بزوێن له‌ سه‌ره‌تای وشه‌دا بنووسرێن، نموونه‌:

    نــاازاد = نــائــازاد

   او = ئــاو

   ه‌و = ئـــەو

   ۆخه‌ی = ئــۆخەی

   ورووپا = ئــورووپا

   ێجگار = ئێجگار

 

قرتاندنی (ئـ)

هەندێک جار ڕوو ده‌دات که‌ وشه‌یه‌ک وا به‌ پیتێکی نه‌بزوێن کۆتاییی هاتووه‌، وه‌کوو: (شه‌و şew)، له‌گه‌ڵ وشه‌یه‌ک که‌ به‌ (ئـ) ده‌ستی پێ کردووه‌، وه‌کوو (ئاهه‌نگ aheng)، پێکه‌وه‌ کۆ ده‌بنه‌وه‌ و وشه‌یکی نوێ پێک ده‌هێنن که‌ واتایه‌کی نوێتری هه‌یه‌ وه‌کوو:

شه‌و + ئاهه‌نگ = شه‌وئاهه‌نگ. لێره‌دا پێویست نکات (ئـ) بمێنێته‌وه‌ و ده‌توانین بیقرتێنین، چونکوو پیتی پێش هەمزەکە بزوێن نییه‌ تا کێشه‌ بێت، هەر بۆیە باشترە بنووسین: (شه‌واهه‌نگ).
هه‌روه‌ها:

 کارئاسانی  ده‌بێته‌: کاراسانی.

ماڵئاوایی = ماڵاوایی.

بانئه‌فشار = بانه‌فشار (ناوی گه‌ڕه‌کێکه‌ له‌ شاری قه‌سری شیرین له‌ پارێزگای کرماشان).

کارئه‌ندامزانی = کاره‌ندامزانی (physiology).

تووڵئامراز = تووڵامراز (toolbar). (تووڵ، شیش = bar)، (ئامراز، که‌ره‌سته‌ = tool).

 

هه‌روه‌ها ئەمانە بەبێ (ئـ) وا دەنووسرێن:

 که‌مه‌ندام، چاوه‌سمه‌ر، چاوه‌ستێره‌، گوڵه‌ندام، گوڵه‌ستێره‌، شێره‌ندام، خاکەناز.

 

کێشه‌ی بزوێنی (وو)

(وو û) ده‌نگێکی بزوێنه‌ و هه‌رگیز نابێت له‌ سه‌ره‌تای وشه‌دا بنووسرێت. زۆر هه‌ڵه‌یه‌ بنووسی: (ووشه ûşe، وورچ ûrç، وون ûn، ووس ûs و هتد)، به‌ڵکوو دەبێت به‌ (و w)ی نه‌بزوێن بنووسرێت، چونکوو دوای ئه‌و پیته، بزرۆکه‌ هه‌یه، که‌وا بێت دوو بزوێن پێکه‌وه‌ نانووسرێن و دەبێت وا بنووسرێن‌: (وشه‌ wişe، ورچ wirç، ون win، وس wis و هتد).

 به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕاست و کۆتاییدا دەنووسرێت: (سـوور sûr)، (نوور nûr)، (چـوو çû)، (تـوو tû).

 زۆر که‌س به‌ هه‌ڵه‌ ده‌نووسن: "که‌رکوک، مه‌حمود، حوکومه‌ت و هتد". که‌ ڕاستییه‌که‌ی ئاوایه‌: که‌رکووک، مه‌حموود، حوکوومه‌ت و هتد".

 

کێشه‌ی بزوێنی e)

e) سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ ده‌نگێکی بزوێنه‌، کار (فعل verb)ێکیشه‌ که‌ له‌ "سێیه‌م که‌سی تاک"دا، واتای (is)ی ئینگلیزی ده‌دات: (It is cold = هه‌وا سارده‌).

  له‌ ئه‌لفبێی لاتینیدا، کاری e) به‌جیا ده‌نووسرێت: ‌(Hewa sard e)، به‌ڵام له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا، ده‌لکێت به‌ وشه‌که‌ی پێشیه‌وه‌: (هه‌وا سارده‌). نموونه‌ی تر: برامه‌، هاوڕێمه‌، کوڕه‌، کچه‌، پێنووسه‌، ده‌سته‌، ڕێزمانه‌، کورده‌، به‌رده‌.

 

کێشه‌ی (یه‌)

 جاری وایه‌ وشه‌که‌ی پێش (ه‌) به‌ پیتێکی بزوێن (ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ه‌ ـ ی ـ ێ)، کۆتاییی هاتووه‌، وه‌کوو: (مامۆستا)، ئه‌و کاته‌ ئیتر له‌ جیاتیی (ه‌) ده‌نووسین (یه‌): (مامۆستایه mamosta ye)‌.

 تێبینی: کاری (یه)ش هه‌ر وه‌کوو (ه‌) دەبێت بلکێنرێت به‌ وشه‌که‌ی پێشیه‌وه‌: (مامۆستایه)‌، نه‌ک (مامۆستا یه‌). ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر وشه‌که‌ به‌ (یی)ش کۆتاییی هات هه‌ر پێکه‌وه‌ ده‌نووسێنرێت: هه‌روه‌ها:

   (سپییه‌)، نه‌ک (سپیه‌، سپی‌یه‌، سپی یه‌).

   (چییه‌)، نه‌ک (چیه‌، چی‌یه‌، چی یه‌).

   (نییه‌)، نه‌ک (نیه‌، نی‌یه‌، نی یه‌).

   (کوردییه‌)، نه‌ک (کوردی‌یه‌، کوردی یه‌).

   (سنه‌یییه‌‌) نه‌ک (سنه‌یی یه‌، سنه‌ییه).

 

کێشه‌ی (ی)

سه‌یری ئه‌م وشانه‌ بکه‌ن: (مه‌ی mey)، (بی ).

 له‌و دوو نموونه‌یه‌دا، (ی y) نه‌بزوێنه و ده‌نگێکی کورته‌‌، به‌ڵام (ی î) بزوێنه و ده‌نگێکی درێژه‌‌، گه‌ر سه‌رنج بده‌ن ده‌بینن که‌ له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا، هه‌ر دوو شێوه‌که‌ی (ی) وه‌کوو یه‌کن: (ی)، به‌ڵام له‌ لاتینیدا دوو جۆرن (y) و (î). واته‌ له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا جیاکردنەوەی بزوێن و نه‌بزوێنی (ی) هەندێک وردبوونه‌وه‌ی دەوێت، به‌ڵام له‌ لاتینیدا، دوو شێوازی جۆربه‌جۆرن و به‌و جۆره‌ جیاکردنەوەی بزوێن له‌ نه‌بزوێن زۆر ساناتره‌.

 یاسا: (دوو ده‌نگی بزوێن به‌دوای یه‌کتردا نابێت بنووسرێن).

 سه‌یری ئه‌م وشه‌یه‌ بکه‌ن: (کوردی kurdî) + (ه‌کان ekan) = (کوردیه‌کان kurdîekan).

 ئایا له‌و نووسینه‌دا هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌مان نه‌کردووه‌؟ با، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ دوو بزوێنمان پێکه‌وه‌ نووسیوه‌:

 (یه îe). چار؟ دەبێت که‌ڵک له‌ پیته‌یارمه‌تیده‌ر (ی y)  وه‌رگرین و بنووسین: (کوردیـیـەکان kurdîyekan).

  له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا (ییـ) وه‌کوو یه‌کن، به‌ڵام له‌ڕاستیدا یه‌که‌میان بزوێنه‌ و دووه‌میان نه‌بزوێنه‌. ئه‌گه‌ر سه‌یری لاتینییه‌که‌ی بکه‌ین باشتر بۆمان ڕوونه‌:  (îy). بۆیه‌ گه‌ر بزانین به‌ لاتینی چۆن ده‌نووسرێن، زۆر به‌ئاسانی لێک جیا ده‌کرێنه‌وه‌.

 

کێشه‌ی بزوێنی درێژی (î)

 (یی î) ده‌نگێکی درێژه‌ و به‌داخه‌وه‌ له‌ ئه‌لفبێی عه‌ره‌بیدا هیچ پیتێکی جیاوازی بۆ دانه‌نراوه‌. هه‌ندێ له‌ نووسه‌ران بۆ بزوێنی (î) هه‌موو کاتێک که‌ڵکیان له‌ (یی) وه‌رده‌گرت، ته‌نانه‌ت له‌ ناوه‌ڕاست و کۆتاییی وشه‌شدا و، دەیاننووسی:

 (تییر tîr)، (سییر sîr)، (چییمه‌ن çîmen)، (کوردیی kurdî)، (سیی )، (سلێمانیی Silêmanî)، (کفریی Kifrî) به‌ڵام چونکوو ناشیرین بوو، له‌ ناو نووسه‌ر و خوێنه‌ری کورددا جێی نه‌گرت و به‌ناچاری هه‌ر یه‌ک (ی) بۆی به‌کار هێنرا: (تیر tîr)، (سیر sîr)، (چیمه‌ن çîmen)، (کوردی kurdî)، (سی )، (سلێمانی Silêmanî)، (کفری Kifrî).

گرنگ:
ئەگەر وشەیەک بە بزوێنی درێژی "ی î" کۆتاییی هات و پێش ئەو پیتەش نەبزوێن بوو دەبێت هەر بە "ی" بنووسرێت:
کوردی (نەک کوردیی)، هەولێری (نەک هەولێریی)، شیرینی (نەک شیرینیی)
 

بەڵام ئەگەر وشەیەک بە بزوێنی درێژی (ی î) کۆتاییی بێت و پێش ئەو پیتەش دەنگێکی بزوێنی تر بێت ئەوە دەبێت ئەمیان بە (یی ) بنووسین:

(ڕه‌شایی reşayî)، (به‌رایی berayî)، (دوایی diwayî)، (کۆتایی kotayî)، (پانایی panayî)، (شێنه‌یی şêneyî)، (سنه‌یی Sineyî)، (هه‌ڵه‌بجه‌یی Hellebceyî)، (ڕانیه‌یی Ranyeyî)، (ورمێیی Wirmêyî) و (شنۆیی şinoyî).

 

(ی)ی پێوه‌ندی

(ی)ی پێوه‌ندی ئه‌و ده‌نگی (ی)یه‌یه‌ که ده‌که‌وێته‌ نێوان دوو ناو، یان ناوێک و ئاوه‌ڵناوێکه‌وه‌: مامۆستای قوتابخانه‌. کچی شۆخ.

 کێشه‌که‌ له‌وه‌دایه‌ کاتێ وشه‌یه‌ک خۆی به‌ (ی) کۆتاییی بێت، وه‌کوو: (کوردی، ئیسلامی، کرماشانی، سنه‌یی، کۆیی)، هه‌ندێ که‌س ئیتر (ی)ی پێوه‌ندییه‌که‌یان له‌بیر دەچێت بینووسن که‌ هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌. بۆ نموونه‌ له‌باتیی "یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان" دەبێت بنووسرێت: "یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستان".

 دەبێت وردبین بین و نه‌هێڵین (ی)ی پێوه‌ندی بقرتێنرێت، له‌م نموونانه‌ی خواره‌وه‌دا (ی)ی پێوه‌ندی ڕه‌چاو کراون:

 داری سه‌وز، قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تاییی کچان، کۆماری ئیسلامیی ئێران، کرماشانیی دڵسۆز، په‌پووله‌ی خۆشه‌ویستیی من، کۆییی هونه‌رمه‌ند، کاکه‌ییی کوردپه‌روه‌ر، زاراوه‌ی هه‌ورامیی کۆن.

 

(ی)ی سێیه‌م که‌سی تاک

ئەو کارانەی کە چاوگەکەیان بە "ین" کۆتایییان دێت لە دۆخی ڕابردوویاندا، "ی"ی سێیەمی کەسی تاک نابێت لەبیر بکرێت لە نموونەی وەک ئەمانەدا:

دروست:

هەڵە:

ئەو نووسیی ئەو نووسی
ئەو بڕیی ئەو بڕی
ئەو گۆڕیی ئەو گۆڕی

هەندێک له‌ جێناوه‌ لکاوه‌کان بریتین له‌:
   ...م        ...مان
   ...ت        ...تان
   ...ی        ...یان

   وه‌کوو:

   خواردم        خواردمان
   خوار
دت        خواردتان
   خواردی        خواردیان

 

ڕستە دوو جۆر کاری تێدایە، ئەوانەی کە پێویستیان بە بەرکارە:
   (تێپەڕ / متعدی) وەک: نووسین، بڕین، دزین، کڕین، گۆڕین، پرسین
ئەوانەش کە بەرکاریان پێویست نییە:
   (تێنەپەڕ / لازم
) وەک:
بارین، فڕین، خزین، وەرین

جێناوی لکاوی سێیەم کەسی تاک، (ی)، لە چاوگی یائی لە کاری "تێپەڕ"دا، ئەگەر بەرکارەکە ئاماژەی پێ نەکرابێت، لە کاتی گەردانکردندا نابێت لەبیر بکرێت یان با بە زمانێکی سادەتر بڵێین:

جێناوی لکاوی سێیه‌م که‌سی تاک (ی)یه‌. له‌ کاتی گه‌ردانکردنی ئه‌و دۆخه‌دا، ئه‌گه‌ر "بنه‌"ی کرداره‌که‌ خۆی به‌ (ی) کۆتاییی هات، (ی)ی جێناوی لکاو له‌بیر مه‌که‌ن، نموونه‌:

   پرسی م        پرسی مان

   پرسی ت        پرسی تان

   پرسی ی        پرسی یان

   دەبێت وا بنووسرێن: من پرسیم، تۆ پرسیت، ئه‌و پرسیی. (نه‌ک ئه‌و پرسی).

   نموونه‌ی تر:

   کاری تێپەڕ: (دزین، بڕین، کڕین، گۆڕین، نووسین)، که‌ له‌ سێیه‌م که‌سی تاکدا ده‌بنه‌ (ئه‌و دزیی، ئه‌و بڕیی، ئه‌و کڕیی، ئه‌و گۆڕیی، ئه‌و نووسیی).

بەڵام لە کاری تێنەپەڕدا پێویست ناکات و دەبێت ئاوا بنووسرێت:
من فڕیم، تۆ فڕیت، ئەو فڕی.
بەفر باری.
 

کێشه‌ی پیتی (ڕ)

"ڕ" ده‌نگێکی گڕه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌تا و ناوه‌ڕاست و کۆتاییی وشه‌دا دێت:

ڕاز، هه‌ڕا، مه‌ڕ.

تێبینی: نابێت (ڕ)ی گڕ له‌گه‌ڵ (ر)ی ساده‌ تێکه‌ڵ بکرێت.

 یاسا: (هه‌موو ده‌نگێکی (ڕ) له‌ سه‌ره‌تای وشه‌دا گڕه‌ و دەبێت به‌ (ڕ)ی گڕ بنووسرێت، نه‌ک به‌ (ر)ی ساده‌).

 (ڕ) و (ر) لە ڕووی ڕێزمانییەوە دوو فۆنیمی جیاوازی زمانی کوردین و لە ڕووی تەکنیکیشەوە لەسەر تەختەکلیلی کوردیی کۆمپیوتەریشدا دوو دوگمەی جیاوازیان بۆ دانراوە و لە سیستەمی یونیکۆدی (نووسە character) جیهانییەکانیشدا دوو ژمارەکۆدی جیاوازیان بۆ دانراوە. هەر بۆیە زۆر گرنگە ئەو پیتانە تێکەڵ نەکرێن چ لە سەرەتا و چ لە ناوەڕاست و چ لە کۆتاییی وشەشدا دەبێت وەک خۆی بنووسرێن:

 سەرەتا: ڕاست، ڕێگا، ڕۆخ
ناوەڕاست: پەڕۆ، هەڕا، فڕاندن
کۆتایی: شەڕ، کەڕ، کوڕ

 

به‌شی سێیه‌م: کێشه‌ جۆربه‌جۆره‌کان
پێشگره‌کان

کێشه‌ی پێشگره‌کانی (هه‌ڵ، دا، ڕا، وه‌ر، ده‌ر)

 ئه‌م پێشگرانه کاتێ ده‌چنه سه‌ر چاوگ یان فرمان یان هه‌ر شێوازێکی تر، پێیانه‌وه ده‌لکێن به‌مه‌رجێ جێناوی لکاو نه‌که‌وتبێته نێوان پێشگر و وشه‌که‌ی دوای خۆی، وه‌ک:

   چاوگ:

    هه‌ڵ: هه‌ڵکردن، هه‌ڵگرتن، هه‌ڵکورمان، هه‌ڵکێشان، هه‌ڵبڕین، هه‌ڵخستن.

    دا: دابڕان، داخستن، داڕمان، داگرتن، دکردن، دابه‌زین، داخورپان.

    ڕا: ڕ‌اگرتن، ڕ‌کێشان، ڕاپه‌ڕین، ‌ڕاخستن، ڕاگوێزان، ڕاگواستن.

    وه‌ر: وه‌رگرتن، وه‌رسووڕان، وه‌رگه‌ڕان.

    ده‌ر: ده‌رکردن، ده‌رهێنان، ده‌ربڕین، ده‌رخستن، ده‌رپه‌ڕاندن.

 

   فرمان:

    هه‌ڵ: هه‌ڵگره، هه‌ڵخه‌، هه‌ڵمه‌خه، هه‌ڵکشێ.

    دا: دانێ، دامه‌بڕه، دابه‌زێنه‌. داگره.

    ڕا: ڕاکێشه، ڕاپه‌ڕێنه، ڕامه‌په‌ڕێنه. ڕاگره.

    وه‌ر: وه‌رگره، وه‌رسووڕێنه، وه‌رگه‌ڕێ، وه‌رچه‌رخێ.

    ده‌ر: ده‌ربێنه، ده‌رخه، ده‌رکه، ده‌رچۆ.

 

   دۆخی تر:

    هه‌ڵکشاو، هه‌ڵخراو، هه‌ڵنه‌کشاو، هه‌ڵخزێنراو. دانراو، داسه‌پاو، دابڕاو. ڕاپه‌ڕێنراو، ڕاپه‌ڕیو، ڕ‌اگوێزراو، ڕ‌کشاو. وه‌رگیراو، وه‌رگرتوو، وه‌رگرته، وه‌رسووڕاو، وه‌رگێڕاو. ده‌رهێنراو، ده‌رخراو، ده‌رکراو، ده‌رچوو.

 

پێشگر و جێناوی لکاو

 ئه‌گه‌ر جێناوی لکاو (...م، ...ت، ...ی، ...مان، ...تان، ...یان) که‌وته نێوان پێشگر و فرمانه‌که‌ی دوای خۆی ئه‌وا به‌جیا ده‌نووسرێن و جێناوه‌که‌ به پێشگره‌وه ده‌لکێنرێ:

     هه‌ڵ: هه‌ڵم گرن، هه‌ڵت گرن، هه‌ڵیان کێشن، هه‌ڵمان مه‌واسن، هه‌ڵتان بڕن.

    دا: دامان نه‌نایه، دایان خه‌ن، دای بڕه.

    ڕا: ڕایان ده‌گرن، ڕام کێشه، ڕاتان په‌ڕێنن، ڕاشیان په‌ڕێنن.

    وه‌ر: وه‌رمان گرتایه، وه‌ری نه‌گری، وه‌ریان سووڕێنه، وه‌رمان گه‌ڕێنه.

    ده‌ر: ده‌ریان په‌ڕاندین، ده‌ری خه.

 

گیروگرفتی فرمانی لێکدراو (فعل مرکب compound verb)

 فرمانی لێکدراو به‌و فرمانانه ده‌وترێن که له دوو یان چه‌ند وشه‌ پێک هاتوون. وه‌ک: (ڕێک + که‌وتن = ڕێککه‌وتن)، (پێک + هێنان = پێکهێنان).

   ئه‌م فرمانانه ئه‌گه‌ر له دۆخی چاوگدا بن پێکه‌وه ده‌نووسرێن، وه‌ک: ڕێکخستن، شه‌ڕکردن، کۆڵنه‌دان، خه‌باتکردن، تاڵانکردن، تێکدان، سه‌ربڕین.

   ئه‌گه‌ر له دۆخه جۆربه‌جۆره‌کانی فرمان (ڕانەبردوو، ڕابردووی ساده، ڕابردووی تەواو، ڕابردووی دوور) به‌کار ببرێن به‌جیا ده‌نووسرێن:

 

   ڕانەبردوو: ڕێک ده‌خه‌م ـ ڕێک ده‌خه‌ی ـ ڕێک ده‌خات ـ ڕێک ده‌خه‌ین ـ ڕێک ده‌خه‌ن ـ ڕێک ده‌خه‌ن.

   ڕابردووی ساده‌: ڕێکم خست، ڕێکت خست ـ ڕێکی خست ـ ڕێکمان خست ـ ڕێکتان خست ـ ڕێکیان خست.

   ڕابردووی تەواو: ڕێکم خستووه ـ ڕێکت خستووه ـ ڕێکی خستووه ـ ڕێکمان خستووه ـ ڕێکتان خستووه ـ ڕێکیان خستووه.

   ڕابردووی دوور: ڕێکم خستبوو ـ ڕێکت خستبوو ـ ڕێکی خستبوو ـ ڕێکمان خستبوو ـ ڕێکتان خستبوو ـ ڕێکیان خستبوو.

 ئه‌گه‌ر له دۆخه‌کانی تردا بن هه‌روه‌کوو دۆخی چاوگ پێکه‌وه ده‌نووسرێن: پێکهاتن، پێکهاتوو، پێکهاته، پێکهێنراو. سه‌رکه‌وتن، سه‌رکه‌وتوو.

 

نموونه‌ی تری گه‌ردان (تصریف)ی فرمانی لێکدراو (فعل مرکب):

 فرمانی لێکدراو له‌ دۆخی چاوگ (مصدر)دا پێکه‌وه‌ ده‌نووسرێن: نانکردن. به‌ڵام له‌ دۆخه‌کانی تردا جیا ده‌کرێنه‌وه‌:

    ڕانەبردووی بەردەوامی، تاک: نان دەکەم، نان دەکەیت نان دەکات‌.

    ڕانەبردووی بەردەوامی، کۆ: نان دەکەین، نان دەکەن، نان دەکەن‌.

 

   ڕابردووی سادە، تاک‌: نانم کرد، نانت کرد، نانی کرد‌.

   ڕابردووی سادە، کۆ‌: نانمان کرد، نانتان کرد، نانیان کرد.

 

   ڕابردووی سادەی بەردەوامی، تاک‌: نانم دەکرد، نانت دەکرد، نانی دەکرد.

   ڕابردووی سادەی بەردەوامی، کۆ‌: نانمان دەکرد، نانتان دەکرد، نانیان دەکرد‌.

 

   ڕابردووی دوور، تاک: نانم کردبوو، نانت کردبوو، نانی کردبوو.

   ڕابردووی دوور، کۆ: نانمان کردبوو، نانتان کردبوو، نانیان کردبوو‌.

    

کێشه‌ی (و)ی پێوه‌ندی (به‌یه‌که‌وه‌به‌ستن)

پیتی (و and) وشه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆیه و ده‌بێ سه‌ربه‌خۆ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵدا بکرێ و نه‌ڵکێندرێ به وشه‌کانی پێش و پاشی خۆی.

بۆ نموونه ده‌بێ بنووسرێ:

     (من و تۆ) نه‌ک (منو تۆ) یان نه‌ک (من‌و تۆ).

    (سه‌ر و ماڵ) نه‌ک (سه‌رو ماڵ) یان نه‌ک (سه‌روو ماڵ).

    (هیوا و ئاوات) نه‌ک (هیواو ئاوات).

 سه‌رنج: نموونه‌کانی سه‌ره‌وه هه‌ر کامه‌یان سێ وشه‌ی جیاوازن و پێکه‌وه مانایه‌کی نوێ پێک ناهێنن و هه‌ر به‌ته‌نیا مانای خۆیان پاراستووه و جیاوازییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ وشه‌ی لێکدراو که له خواره‌وه باسیان ده‌کرێ.

 

وشه‌ی لێکدراو (مرکب)

هه‌ندێ جار دوو یان چه‌ند وشه‌، که‌ هه‌ر کامه‌یان بۆ خۆی واتایه‌کی هه‌یه‌، پێکه‌وه‌ کۆ ده‌بنه‌وه‌ و سه‌رجه‌م واتایه‌کی نوێتر پێک ده‌هێنن، به‌م متوربه‌بوونه‌ ده‌ڵێن (وشه‌ی لێکدراو). وشه‌ی لێکدراو ده‌بێ بلکێن به‌ یه‌که‌وه‌ و نابێ به‌جیا بنووسرێن و، به‌ چه‌ند شێوه‌ پێک دێن:

 ١. بێ هیچ یارمه‌تییه‌ک:

جاری وایه‌ "وشه‌ی لێکدراو"‌، بێ هیچ یارمه‌تییه‌ک دروست ده‌بێت و ته‌نیا وشه‌کان پێکه‌وه‌ ده‌لکێن:

ڕه‌ش + ماڵ = ڕه‌ش ماڵ، که‌ پێکه‌وه‌ واتایه‌کی تر پێک ده‌هێنن و ئه‌و کاته‌ ده‌بێ پێکه‌وه‌ بنووسرێن: ڕه‌شماڵ.

    خوێندن + گه‌ = خوێندنگه‌.

    زانست + په‌روه‌ر = زانستپه‌روه‌ر.

    پاش + بنه‌ما = پاشبنه‌ما.

    کتێب + خانه‌ = کتێبخانه‌.

    مه‌له‌ + گه‌ = مه‌له‌گه‌.

 

٢. به‌ یارمه‌تیی پیتی (و‌):

جاری وایه‌ "وشه‌ی لێکدراو"‌،‌ به‌ یارمه‌تیی پیتی (و) پێکه‌وه‌ ده‌لکێن:

    ئاڵ + و + گۆڕ = ئاڵوگۆڕ.

    مشت + و + مڕ = مشتومڕ.

    ده‌نگ + و + باس = ده‌نگوباس.

 

٣. به‌ یارمه‌تیی پیتی (ه‌):

جاری وایه‌ "وشه‌ی لێکدراو"‌،‌ به‌ یارمه‌تیی پیته‌بزوێنی (ه‌) پێکه‌وه‌ ده‌لکێن:
 

    به‌رد + ه‌ + قاره‌مان = به‌رده‌قاره‌مان.
    گوڵ + ه‌ + گه‌نم = گوڵه‌گه‌نم.
    به‌رز + ه‌ + فڕ = به‌رزه‌فڕ.
    ئاگر + ه‌ + دیوار = ئاگره‌دیوار.

 

نموونه‌ی تری وشه‌ی لێکدراو:

خۆترنجێنه‌ر، خۆکوژ، به‌ردباران، کاروبار، ئه‌لفوبێ، هاتوچۆ، زانستپه‌روه‌ر، زانستخواز، ئازادیخواز، وڵاتپارێز، سێشه‌ممه، ڕاسته‌وخۆ، نیشتمانپه‌روه‌ر، گوڵه‌گه‌نم، ڕێنووس، باوکمردوو، یه‌کگرتوو، ئاڵوگۆڕ، ڕۆژنامه‌نووس، هه‌واڵنێر، په‌یامنێر، به‌رزه‌فڕ، جه‌رگبڕ، مناڵپارێز، چه‌مچه‌ماڵ، بێکه‌س، جێبه‌جێ، ده‌ستبه‌جێ، کانیکه‌وه، هه‌ڵگورد، تاقبۆستان (تاقۆسان)، ملهوڕ، ته‌خته‌کلیل، پاشبنه‌ما، بنکه‌دراوه‌ (databa)، به‌ستهێڵ (dash)، ڕوومێز (desktop)، زانیارینامه‌ (encyclopedia)، ئاگره‌دیوار.

 

پیتی (ت) له‌ کۆتاییی فرماندا

 پیتی (ت) له‌ کۆتاییی فرماندا هه‌م ده‌توانرێ بنووسرێ و هه‌میش ده‌توانرێ نه‌نووسرێت، وه‌کوو:

(دێ و ده‌ڕوا) یان (دێت و ده‌ڕوات).

(نان ده‌کا) یان (نان ده‌کات).

 

وشه‌ی بیانی

هه‌ر وشه‌یه‌کی بیانی هاتبێته‌ ناو کوردییه‌وه‌ ده‌بێ به‌ ڕێنووسی کوردی بنووسرێت یان ئه‌گه‌ر پێویست بوو وه‌کوو خۆی بنووسرێته‌وه‌ ده‌بێ بخرێته‌ ناو دوو که‌وانه‌وه‌.

ئه‌ڵڵا، قه‌ڵه‌م، ئه‌کبه‌ر.

له‌ زمانی کوردیدا به‌ (مذهب) ده‌ڵێن "ڕێباز".

 

ئامرازی (تر) و وشه‌ی (تر)

ئامرازی به‌راوردکردن (تر، ترین) ده‌بێ بلکێن به‌ وشه‌کانی پێشیانه‌وه‌، وه‌کوو:

جوان، جوانتر، جوانترین

گه‌رم، گه‌رمتر، گه‌رمترین.

 

 وشه‌ی (تر) به‌ واتای (دی، دیکه)‌

وشه‌ی (تر) وشه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆیه‌ و ده‌بێ به‌جیا بنووسرێت:

کابرایه‌کی تر، شه‌وێکی تر، نووسه‌رێکی تر.

  

 پاشگر و فرمانی (دا)

وشه‌ی (دا) که‌ ڕابردووی (دان)ه‌ جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ (دا)ی پریپۆزیشن و، ده‌بێ به‌جیا بنووسرێت:

   له‌ ماڵدا نامه‌که‌م پێ دا. (نه‌ک پێدا).

   له‌ کوردستاندا لاوان گوێیان له‌ دوژمن نه‌دا. (نه‌ک دوژمننه‌دا، نه‌ک دوژمن نه‌ دا).

   به‌ڵێنم دا سبه‌ی بیبینم. (نه‌ک به‌ڵێمندا).

   ئاخری وه‌ڵامی دایه‌وه‌. (نه‌ک وه‌ڵامیدایه‌وه‌).

 

کێشه‌ی (له‌)

(له‌)، هه‌ندێ جار سه‌ربه‌خۆ ده‌نووسرێت: "شۆڕش له‌ کوردستاندا گه‌رمه‌."

هه‌ندێ جار ده‌لکێ به‌ وشه‌که‌ی پاشیه‌وه‌ و وشه‌یه‌کی لێکدراو پێک دێنێ: (له‌گه‌ڵ with)، (له‌سه‌ر on)، (له‌ژێر under). له‌و دۆخانه‌دا نابێ به‌ دوو وشه‌ جیا کرێنه‌وه‌ و بنووسرێ: (له‌ گه‌ڵ، له‌ سه‌ر، له‌ ژێر).

(له‌)، هه‌ندێ جار له‌گه‌ڵ (ئه‌وێ) و (ئێره‌) کۆ ده‌بێته‌وه‌ و ئه‌و کاته‌، (ئە‌) و (ە ئـ) ده‌قرتێنرێن:

له‌ ئه‌وێ = له‌وێ.

له‌ ئێره‌ = لێره‌

 

پریپۆزیشن (preposition)

ئامرازی پێوەندی (حروف اضافه ـ حرف جر) لە زمانی کوردیدا جاری وایە لە ڕستەدا تەنیا دەردەکەون و پێیان دەوترێت "پێشبەند":

گۆران دەچێت بۆ کرماشان.

لێرەدا بۆ پێشبەندێکە کە پێش ناوی کرماشان کەوتووە.

کۆسار بە فڕۆکە فڕی بۆ کوردستان.

لێرەدا بە پێشبەندێکە کە پێش ناوی فڕۆکە کەوتووە.

پێشبەند لە ڕستەدا سەربەخۆ دەنوسرێت و نالکێت بە وشەی پێش یان پاش خۆیەوە.

جاری وایە ئەم پێشبەندانە لەگەڵ پاشبەندێکدا دەکەونە ئەملا و ئەولای وشەیەکەوە، وەکوو:

(لە سلێمانی دا

ئەو کاتە بەم دووانە دەوترێت: "لابەند" یان "دوولاگر" یان "دەوربەند" (circumposition)، چونکە ئەملا و ئەولای وشە دەگرن.

 ئەم دیاردەیە لە زمانێکەوە بۆ زمانێک جیاوازیی هەیە، زمانی وا هەیە لابەندیان هەر نییە یان زۆر کەم هەیانە. بۆ نموونە  فارسی، بەڵام لە زمانی تری وەکوو کوردی، پەشتوو و ئینگلیزی بە شێوازی تایبەت بە خۆیان لابەندیان هەیە.

لە زمانی کوردیدا چەند جۆرێک لابەندمان هەیە:

لە ...دا
لە
...وە
لە
...ەوە
لە
...ێ
لە
...ڕا
بە
...ەوە

لەم دۆخانەدا پێشبەندەکان بە سەربەخۆ دەنووسرێن و پاشبەندەکان دەلکێن بە وشەکانی پێشیانەوە وەکوو:

لە کوردستانــدا
لە کرماشانــەوە
لە کوێــوە
لە تارانــێ
لە کوێــڕا
بە ئاسمانــ
ەوە

تێبینی: لە کرمانجیدا کە بە ئەلفبێی لاتینی دەنووسن، هەم پێشبەندەکان و هەمیش پاشبەندەکان بە جیا دەنووسن، بەڵام بەم ئەلفبێی کوردی عەرەبییە ئەگەر جیا بکرێنەوە وشەکان سەیروسەمەرە دەردەچن بۆ نموونە ناکرێت بنووسین:

لە کوێ وە هاتووی؟ لە تاران ێ هاتووم.

بۆیە پێشبەندەکان بە سەربەخۆ دەنووسین و پاشبەندەکان دەلکێنین بە وشەی پێشیانەوە:

لە پۆلـدا وانە دەوترێتەوە. نەک: (لە پۆل دا وانە دەوترێتەوە.)

لە ماڵـدا، نەک: (لە ماڵ دا)

نالی:
ئالوودە نەبێ دا، بە زەبوونگیرییی خوێنم
بۆ کوشتنی من دامەنی پاکی لە کەمەر دا
"نالی" خەبەری بێ ئەسەری غائیبە، ئەمما
ناڵێکی حەزین دێ لە موناجاتی سەحەر
دا

 

به‌شی چواره‌م: به‌راوردکاری

(بێ) یان (به‌بێ)؟

 لێره‌دا‌ ده‌مانه‌وێ به‌راوردکارییه‌ک له‌گه‌ڵ زمانه‌ ئه‌ورووپییه‌کاندا بکه‌ین، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ باشتره‌ به‌ نموونه‌یه‌ک ده‌ست پێ بکه‌ین:

جیاوازیی (بێکار‌) له‌گه‌ڵ (بێ کار‌) له‌ چیدایه‌؟ لکاندن یان نه‌لکاندنی (بێ) به‌ وشه‌که‌ی پاشی خۆیه‌وه‌ به‌ته‌واوی واتای وشه‌که‌ ده‌گۆڕێ:

   ئه‌و پیاوه‌ دوو ساڵ‌ بێکار بوو‌.

   بێ کار ژیان ئه‌سته‌مه‌. ده‌کرێ ئاواش بینووسینه‌وه‌:  به‌بێ کار ژیان ئه‌سته‌مه‌.

هه‌ر کاتێ ناوێکت هه‌بوو و خاوه‌نێتییه‌کی لێ سه‌ندرابێته‌وه‌ (بێ) ده‌لکێنین به‌ سه‌ره‌تای وشه‌که‌وه‌:

   بێباوک، بێخانوو، بێکه‌س، بێوڵات، بێنیشتمان، بێپاره، بێتام‌:

   واته‌: که‌سێ که‌ باوکی نییه‌. که‌سێ که‌ خانووی نییه‌ و هتد.

ئه‌م مه‌به‌سته،‌ له‌ زمانه‌ ئه‌ورووپییه‌کاندا، زۆر جار به‌ پاشکۆیه‌ک که‌ ده‌لکێ به‌ وشه‌که‌وه‌ دیاری ده‌کرێت:

بێخانوو = homeless
بێتام، بێچێژ = tasteless
(بێـ...) = (less...)

که‌ جیاوازیی‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ (without):
(بێ، به‌بێ) = (
without)
بێ (بەبێ) تۆ ناچم بۆ ئه‌وێ = I do not go there without you

 

ئامرازی پێ، تێ، لێ

ئەو ئامرازانە بەجیا دەنووسرێن و نابێت بلکێن بە وشەی ترەوە،

نموونە:


پێ:
پارەم پێ نەما.  (نەک: پارەم پێنەما.)
چێشتەکەم پێ گەیاند.  (نەک: چێشتەکەم پێگەیاند.)
قسەیان پێ بڕیم. (نەک: قسەیان پێبڕیم.)


تێ:
دەستی تێ خست. (نەک: دەستی تێخست.)

لێ:
دەستم لێ دا.  (نەک: دەستم لێدا.)، واتە: دەستم لە ئەو / ئەوە دا. کەس نانووسێت دەستم لە ئەودا / لە ئەوەدا. هەر بۆیە دەبێت بنووسین: دەستم لێ دا. (لێ = لە ئەو / لە ئەوە)
ئەمە لە ئینگلیزیشدا بەجیا دەنووسرێت: I touched him.


دەستیان لێ وەشاند. (نەک: دەستیان لێوەشاند.)
دەنگی لێ هەڵبڕی. (نەک: دەنگی لێهەڵبڕی.)

بەڵام دەلکێنرێن بە جێناوی لکاوەوە:
پێم وت.
پێیان وت.
لێی دا.
لێم سەند.

 

ئاوه‌ڵکار (قید)

کاتێ وشه‌یه‌ک چۆنێتیی (کار، فرمان، کردار = فعل)ێک ڕوون کاته‌وه‌ پێی ده‌وترێ ئاوه‌ڵکار (قید). نموونه‌:

    ئاسۆ به‌خێرایی قسه‌ی ده‌کرد. (چۆن قسه‌ی کرد؟ "به‌خێرایی")

    سۆما به‌تووڕه‌یی وه‌ڵامی دایه‌وه‌. (چۆن وه‌ڵامی دایه‌وه‌؟ "به‌تووڕه‌یی")

    لانه‌ به‌ئه‌سپایی هاته‌وه‌. (چۆن هاته‌وه‌؟ "به‌ئه‌سپایی).

ئه‌وه‌ی لێره‌دا جێگای سه‌رنجڕکێشانه،‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ "به‌" دەلکێت به‌ ئاوه‌ڵناوه‌که‌ی پاشیه‌وه‌‌ و، نابێت لێک دوور بخرێنەوە. نموونه‌ی تر:

به‌جوانی، به‌شادی، به‌به‌رزی، به‌هێواشی، به‌توندی.

ئه‌م شێوازه‌ له‌ زمانی ئینگلیزیدا (ly) ده‌گرێت و لەو زمانەشدا دەنووسێت به‌ ئاوه‌ڵناوه‌که‌وه‌: (به‌سه‌ختی hardly)، نەک (بە سەختی hard ly).

(بە) کاتێک واتای سەربەخۆی هەبێت بەجێا دەنووسرێت (by):

بە ئوتۆمبیلەکەم ڕۆیشتم. I went by my car.

 

(ک) یان (ك)؟

هەبوونی دوو جۆرە پیتی (ک) و (ك) کێشەیەکی گەورەی بۆ زمانەکەمان چێ کردووە، لە بابەتێکی تایبەتیدا لەژێر ناونیشنای (ک) یان (ك)؟ لەو مەسەلە دواوین. تکایە لێرە ئەو بابەتە چاو لێ بکەن: (ک) یان (ك)؟

 

کێشەی تێکەڵکردنی (هـ، ـهـ H) و (ە، ـە E)

لە کوردیدا (هـ، ـهـ H) جیاوازیی هەیە لەگەڵ (ە، ـە E).
لە کاتی ئامادەکردنی ئەم باسە، لە گووگڵدا 126000 جار بەهەڵە نووسراوە: شاری سنه (بە H نووسراوە) کە هەڵەیە.
لە گووگڵ 175000 جار بێهەڵە نووسراوە: شاری سنە (بە E نووسراوە) کە دروستە.

تکایە لە نووسینی کوردیدا ئەو دوو پیتە تێکەڵ مەکەن، وا بینووسن:


 

نووسینی هـ

ئەگەر پەنجە بنێی بە دوگمەی H بە شێوەی ه دەر دەچێت، بۆ ئەوەی بە شێوەی هـ بنووسرێت ئاوا بکە:

(M) + (Shift) + (H) = هـ

 

ڕاسپاردن

بۆ ڕێنووسێکی باش، بێگومان ڕه‌چاوکردنی (خاڵبه‌ندی) ده‌ورێکی گرنگ ده‌گێڕێ.

تەختەکلیلی ستانداردی کوردی

بۆ نوووسین بە کوردی تەنیا کەڵک لە تەختەکلیلێک وەربگرن کە لەلایەن گرووپەکانی زانستپەروەرانی کورد، کوردئایتیگرووپ، چاوگ، فەرمانگەی ئایتیی کوردستان، ئەکادیمیای کوردی، حکوومەتی هەرێمی کوردستان بە فەرمی ناسێنراوە، هەر ئەوەش لە سیستەمەکانی مایکرۆسۆفت و ئوبونتوو و هتد جێگیر کراوە. بۆ زانیاریی زیاتر تکایە چاو لێرە بکەن:

تەختەکلیلی گشتێنراوی کوردی لەسەر سایتی فەرمانگەی ئایتیی کوردستان

 

 
 

ماڵەوە

سەبارەت
جۆربەجۆر
ڕێنووس
ڕێزمان
خاڵبەندی
زاراوەسازی
زمانەوانی
وەرگێڕان
تایپۆلۆجی
زاراوەکان
زمان
وشەنامە
ڤیدیۆ
ناوی کوردی
هۆنراوە